Razgovor sa dr Željkom Jovičić, specijalistom ginekologije i akušerstva, o simptomima, dijagnozi i mogućnostima liječenja endometrioze
Intervju; Dr Željka Jovičić, specijalista ginekologije i akušerstva
Biografija: Dr Željka Jovičić rođena je i odrasla u Brčkom, gdje je završila osnovno i srednje obrazovanje. Diplomu medicinskog fakulteta stekla je na Medicinskom fakultetu u Novom Sadu, a specijalizaciju završila na Medicinskom fakultetu u Beogradu. Radni staž prije specijalizacije obavljala je u Službi opšte medicine, dječijem dispanzeru, Službi hitne medicinske pomoći, Službi kućnog liječenja i gotovo svim sektorskim ambulantama na području distrikta Brčko. Dio specijalističkog staža obavila je u brčanskoj bolnici, a dio na Klinici Narodni front u Beogradu. Nakon položenog specijalističkog ispita radila je na odjeljenju ginekologije u brčanskoj bolnici, a od 2005. godine radi u privatnoj ordinaciji Eliksir, koju je osnovala zajedno sa svojom rođenom sestrom. Ove godine obilježava jubilej – 20 godina postojanja ordinacije.
UVOD: Endometrioza je hronično oboljenje koje pogađa milione žena širom svijeta, a često ostaje dugo neprepoznato. Riječ je o stanju u kojem se tkivo slično sluznici materice razvija izvan nje, uzrokujući bol, komplikacije i probleme sa plodnošću. Iako je prisutna kod 10 do 15% žena reproduktivne dobi, mnoge od njih godinama prolaze kroz simptome bez jasne dijagnoze. O ovoj temi razgovarali smo sa dr Željkom Jovičić, specijalistom ginekologije i akušerstva, koja je pojasnila sve važne aspekte endometrioze – od uzroka i simptoma do liječenja i načina na koji žene mogu da prepoznaju i na vrijeme reaguju na prve znakove bolesti.
Šta je endometrioza i koliko je često oboljenje među ženama reproduktivne dobi?
Endometrioza je prisustvo tkiva materice (endometrijuma) na različitim mjestima u tijelu, najčešće u trbušnoj duplji, na jajnicima, jajovodima, crijevima, mokraćnoj bešici i peritoneumu, ali su moguće i udaljene lokalizacije npr. na plućima ili koži. Ovo tkivo pod uticajem hormona zadebljava i ljušti se isto kao i u materici i krvari tokom menstruacije zbog čega dolazi do pojave iritacije okolnih struktura, upalne reakcije, stvaranja priraslica što za posljedicu ima bol slabijeg ili jačeg intenziteta. Javlja se kod 10 do 15% žena reproduktivne dobi ili čak i više s obzirom da ima situacija u kojima je ovo stanje ostalo neprepoznato i nedijagnostikovano.
Koji su najčešći uzroci endometrioze? Da li genetika igra ulogu?
Još uvijek se pouzdano ne zna zašto se ovo dešava. Postoje pretpostavke da krv tokom menstruacije ne izlazi samo vani nego da jedan dio kroz jajovode dospijeva u trbuh gdje se nastanjuje i stvara žarišta endometrioze. Uzroci nastanka endometrioze su multifaktorijalni i uključuju genetsku i imunološku komponentu pa i mogućnost da sve počinje tokom embrionalnog razvoja. Svi ti mehanizmi su još uvijek nedovoljno razjašnjeni.
Kojim se simptomima najčešće manifestuje endometrioza?
Dominantan simptom je bol tokom menstruacije ili tokom odnosa, a zavisno od lokalizacije moguća je pojava krvi u urinu ili stolici.
Postoje li rizični faktori koji povećavaju vjerovatnoću razvoja endometrioze?
Predispozicije za nastanak endometrioze su urođene anomalije, pozitivna porodična anamneza, rana menarha, kraći ciklusi, obilna menstrualna krvarenja kao i hirurške intervencije.
Koliko vremena u prosjeku prođe od pojave simptoma do postavljanja dijagnoze? Zašto je to često dug proces?
Vrijeme od pojave simptoma do postavljanja dijagnoze može varirati i zavisiti od redovnosti i upornosti pacijentkinje u pogledu obraćanja ginekologu kao i od toga da li će i u kom trenutku ginekolog pomisliti na ovo stanje kao uzrok tegoba i sprovesti neophodnu dijagnostiku.
Koje metode se koriste za dijagnostikovanje endometrioze?
Za postavljanje dijagnoze kod endometrioze neophodni su detaljna anamneza tj. razgovor sa pacijentkinjom nakon čega pristupamo ginekološkom pregledu i ultrazvučnom pregledu. Može da se uradi tumorski marker CA-125 jer vrijednosti budu povišene kod endometrioze, ali je ovaj marker nespecifičan pošto je povišen i kod nekih drugih stanja. Rasprostranjenost endometrioze će nam razjasniti NMR ( nuklearna magnetna rezonanca) ili laparoskopija koja je ujedno i dijagnostička i terapijska procedura.
Na koji način endometrioza može uticati na plodnost žene?
S obzirom da se u žarištima endometrioze odvija kontinuirano krvarenje tokom svakog ciklusa to ostavlja posljedice na fertilitet jer dolazi do oštećenja jajovoda i jajnika. Na jajnicima se stvaraju tzv. čokoladne ciste koje su dobile taj naziv jer sadržaj u njima ima boju i izgled otopljene čokolade. Da bi se dogodilo prirodno začeće neophodan je barem jedan prohodan jajovod jer se koncepcija odvija upravo u njima. Stoga je logično da će nastanak trudnoće prirodnim putem biti nemoguć ukoliko se u jajovodima nakuplja krv. Zbog svih ovih događanja u maloj karlici dolazi do upalne reakcije, stvaranja priraslica, onemogućena je ovulacija i transport jajne ćelije. Kombinacija faktora ćelijskog i humoralnog imuniteta kao i endokrini poremećaji utiču na mogućnost implantacije embriona u materici, na funkciju jajovoda, jajnika i spermu. Velika količina prostaglandina u karlici izaziva abnormalne kontrakcije materice i objašnjava zašto se dogodi i neuspjeh IVF.
Koje su mogućnosti liječenja – i koje se terapije najčešće preporučuju?
U liječenju endometrioze pristup je individualan. Pošto je bol dominantan simptom, prvo preporučujemo nesteroidne antiinflamatorne lijekove. Pored toga liječenje obuhvata primjenu hormonskih preparata što podrazumijeva kombinovane kontraceptivne preparate, gestagene ili GNRH analoge. Ako ovo ne daje rezultate liječenje je operativno.
Kada se odlučuje za operaciju i kakvi su rizici ili koristi hirurškog liječenja?
Operativno liječenje se praktikuje kad su tegobe veoma izražene tj. kod jakih bolova i veće proširenosti bolesti, da bi se poboljšala mogućnost začeća odstranjivanjem endometriotičnih cisti sa jajnika. Po mogućnosti zahvat treba uraditi laparoskopski. Ukoliko žena nije više zainteresovana za rađanje, a bolest napreduje i ne reaguje na th. preporučuje se histerektomija sa ili bez adneksektomije tj. odstranjenje materice i jajnika.
Da li postoji način da se bolest potpuno izliječi ili se uglavnom radi o kontroli simptoma?
Radi se o hroničnoj bolesti pa je tretman kontinuiran u vidu hormonske supresije bez obzira da li je urađen operativni zahvat ili nije. Prema nekim podacima pojavljuju se tegobe u vidu bolova ponovo kod oko polovine operisanih nakon pet godina.
Da li je endometrioza i dalje tabu tema u našem društvu i kako to promijeniti?
Moguće je da je endometrioza i dalje tabu tema iz razloga što je kao stanje manje opšte poznata i učestala u poređenju sa nekim drugim problemima iz oblasti ginekologije poput cisti ili mioma, a i zbog toga što u nekom procentu slučajeva ostaje neprepoznata i nedijagnostikovana. Da bi nešto prestalo biti tabu tema, mora se o tome razgovarati, davati potrebne informacije pa i češće posumnjati da se radi o ovoj bolesti.
Šta savjetujete ženama koje sumnjaju da možda imaju endometriozu, a još nisu dobile dijagnozu?
Ukoliko pacijentkinja sumnja da ima endometriozu svakako treba da se posavjetuje sa ginekologom nakon čega će se sprovesti dijagnostičke procedure koje će tu sumnju potvrditi ili opovrgnuti.
